De maatschappij, dat ben jij!
Globaal genomen zijn er twee soorten mensen in onze samenleving. Ik vergelijk ze hier met apen en schapen. Niet zozeer omdat dat zo lekker rijmt, maar vooral omdat in de loop van m’n leven voor mij is gebleken dat die voorstelling enorm voor de hand ligt. Het onderscheid tussen de apen en de schapen ontwikkelt zich al vanaf de vroege jeugd tot aan de adolescentie en is daarmee grotendeels bepalend voor de sociale positie en de verdere levensloop van een mens.
Opvallende kenmerken van apen
Dat de chimpansee van alle diersoorten het nauwst is verbonden met de mens blijkt wel als we het gedrag van die soort aanschouwen. Er is complexe sociale interactie, ze kennen empathie en verdriet en er zijn cultuurverschillen tussen de verschillende groepen. Ook hebben ze een opvliegend karakter, dat net als bij mensen soms tot nare incidenten kan leiden. Er is gebleken dat ze in staat zijn te leren van de eigen acties maar dat ze de nieuw verkregen inzichten lang niet altijd ten goede gebruiken en er is een duidelijke hiërarchie waarbinnen bepaalde individuen een hogere status hebben dan anderen.
Opvallende eigenschappen van schapen
Schapen zijn naast het feit dat ze sociaal zijn ook vriendelijk en hebben de neiging elkaar te volgen. Menselijker dan dat kan bijna niet. Een gevecht om rangorde is er veel minder dan bij de apen en daarbij is die pas echt relevant als de groep om een of andere reden in gevaar komt. Er is een duidelijke taakverdeling: er zijn verkenners die voedsel zoeken en er zijn schapen die op de uitkijk staan om zo gevaar aan te zien komen. In tegenstelling tot apen zijn schapen een stuk vrediger en makkelijker te hanteren.
Welnu, hoe kan het zijn dat apen en schapen, die zo verschillend van aard zijn, schijnbaar harmonieus samenleven in onze maatschappij? Beide soorten leren zichzelf al van jongs af aan een bepaalde overlevingsstrategie aan die voor ze lijkt te werken. Niet alleen aanleg (nature) is hierbij bepalend, maar ook de verschillende omgevingsfactoren (nurture). Beide aspecten spelen een rol in de uiteindelijke vorming van het karakter van een individu. Ten aanzien van de apen en schapen onder ons zijn de verschillende spreekwoorden en uitdrukkingen die er zoal over de twee diersoorten bestaan aardig veelzeggend.
Apen
‘Al draagt de aap een gouden ring…’, iemand voor aap zetten en voor aap staan, apetrots zijn en iemand na-apen, het broodje aap, in de aap gelogeerd zijn, de aap die uit de mouw kwam en ‘een aap blijft een aap’, de uitdrukking die zo’n beetje dezelfde betekenis heeft als de ene die gaat over de billen van een aap die hoger wil klimmen.
Schapen
Zo mak als een lammetje, schaapachtig kijken, een wolf in schaapskleren, het zwarte schaap, het domme schaap en het verloren schaap, ‘als één schaap over de dam is…’ en iets over een schurftig schaap dat de rest van de groep zou besmetten. En dan is er ook nog eentje over beide dieren: ‘Beter een schaap dan een aap’.
Als ik aan apengedrag denk, denk ik gelijk aan narcisten. Vooral mensen met eigenschappen van de grandioze narcist schaar ik onder de apen. Dat is niet zo vreemd als je je bedenkt dat ze een nogal in het oog springend kenmerk met elkaar gemeen hebben, namelijk het feit dat ze zich openlijk arrogant en dominant opstellen om een hoge positie in de rangorde te krijgen. Andere duidelijk merkbare kenmerken van de grandioze narcist die vergelijkingen met de aap vertonen zijn:
✳️ een opgeblazen ego (zich op de borst slaan ter dominantie en intimidatie)
✳️ een gevoel van superioriteit (vanaf de hoge berg toekijken)
✳️ een behoefte aan aandacht (rennen, roepen, stampen)
✳️ een gebrek aan empathie (grensoverschrijdend gedrag)
✳️ voorwaardelijke ‘liefde’ (opportunistisch gedrag)
Evenwel kunnen narcisten naast intimiderend ook charmant en genereus zijn, maar vergis je niet, daar ligt vaak een geheel ander, egoïstisch motief aan ten grondslag. Narcisten hebben het liefst alleen mensen om zich heen die ze bevestigen en als het even kan op handen dragen, omdat die weinig tegengas bieden en gemakkelijk te beïnvloeden zijn.
Mensen die zich eenvoudig laten begoochelen door narcisten worden wel de flying monkeys genoemd: de vliegende apen die de narcist trouw volgen en op een veelal onbewust niveau als pionnen worden gebruikt in het (soms ook onbewuste) spel van de narcist. De vliegende apen zijn dus eigenlijk geen apen maar eerder vliegende schapen. Daarbij gaan sommige van hen liever mee in de eisen van de narcist uit angst voor de gevolgen als ze niet zouden voldoen aan zijn of haar wensen. Ook zijn er de wannabees die de narcist gebruiken om mee te liften op zijn/haar macht en aanzien, aangezien ze dat zelf anders niet voor elkaar zouden kunnen krijgen.
Dan is er ook de zogenoemdeverborgen narcist, die ook veel apengedrag vertoont maar zich voordoet als schaap. In plaats van openlijk arrogant te zijn hebben zij de volgende kenmerken:
✳️ naast grootheidswaan gevoelens van schaamte en minderwaardigheid
✳️ anderen controleren en bekritiseren
✳️ angstig voor afwijzing
✳️ verbergt zich achter schijn van bescheidenheid en/of zelfverachting
✳️ voorwaardelijke ‘liefde’
Voorbeelden van voorwaardelijke liefde
- Ik ben er voor je, maar alleen als je me niet bekritiseert.
- Ik ben lief voor je, maar alleen als je je gedraagt zoals ik wil.
- Ik word nooit boos, zolang je me maar gelijk geeft.
- Ik houd van je, maar alleen als je me bewondert.
Net als de grandioze aap gebruikt de verborgen aap beledigingen en manipulatie (soms openlijk maar vaker achter iemands rug om) om afbreuk te doen aan een ander en zo de eigen gebreken en onzekerheden te verdoezelen, c.q. zich ‘verheven‘ te voelen. Ook zij hebben graag vliegende (sch)apen om zich heen die ze bevestigen en de aandacht geven die ze zo hard ‘verdienen‘.
Zo is ook de verborgen aap schaamteloos in staat om middels leugens en/of slachtofferschap sympathie op te wekken om daarmee anderen voor zijn/haar karretje te spannen, maar op een meer geraffineerde en geniepige manier dan die van de grandioze aap. Deze is dan ook lastiger te herkennen.
Zoals we zien zijn er veel overeenkomsten tussen de twee soorten apen. Beiden verbergen de ware zelf naar de buitenwereld toe achter een zorgvuldig opgebouwd zelfbeeld (het narcistische masker) en ze hebben alle twee de aandacht van anderen nodig om dat zelfbeeld te bevestigen: de narcistische voeding. Deze voeding verkrijgen ze overigens niet alleen middels aandacht die gericht is op de eigen persoon, maar die kan bijvoorbeeld ook bestaan uit statussymbolen die voor aanzien en bewondering zorgen. Daaronder vallen niet alleen voor de hand liggende zaken zoals opzichtige gadgets en andere luxe materiële zaken. Maar al te vaak worden ook de partner en zelfs de kinderen gezien als ‘statusobject‘.
Verder hebben ze allebei graag het hoogste woord, hoewel vooral de verborgen aap zich ook wel expliciet kwetsbaar, timide of onnozel opstelt om aandacht (medeleven/medelijden) af te dwingen. Ondanks dat ze het zelf graag geven, kunnen beiden slecht tegen weerwoord of kritiek, ook als die opbouwend bedoeld zijn. De narcistische, disproportionele woede, zoals in reactie op kritiek, is dan ook een bekend fenomeen dat de apen onderscheid van ‘gewone’ mensen. Een andere relevante parallel is gaslighting (NB zie filmpje helemaal onderaan): een vorm van manipulatie die bijdraagt aan het creëren van een geheel eigen, illusoir wereldje waarin ze altijd aan de macht zijn en altijd gelijk hebben. Wie daar niet aan meedoet is niet van nut voor de narcist: my way or the highway.
En dan nog wat statistieken. In de afgelopen decennia is narcisme aangemerkt als een groeiend probleem in de huidige samenleving. 0,1 tot 4% van de bevolking bestaat uit mensen die gediagnosticeerd zijn met de stoornis NPS, hoewel sommige schattingen eerder neigen naar 6%. Het grootste deel daarvan is man (75%). Een veel grotere groep zijn de mensen met meerdere narcistische kenmerken, waarvan degenen met trekken van de grandioze narcist vaker man zijn en die met eigenschappen van de verborgen narcist vaker vrouw. Bij mannen met NPS komt vaker antisociaal gedrag voor, terwijl vrouwen met NPS vaker te kampen hebben met stemmings- en eetstoornissen. Narcisme vormt samen met machiavellisme en psychopathie de duistere driehoek.
Narcistische trekken lijken veelvuldiger voor te komen bij jongvolwassenen dan bij oudere volwassenen, maar de conditie, die dan ook gekenmerkt wordt door puberaal gedrag, kan zich gemakkelijk tot aan de laatste snik voortzetten. Zelfinzicht en de bereidheid te veranderen zijn hierbij cruciaal. De meeste narcisten zullen echter nooit kritisch naar zichzelf kijken, maar altijd de verantwoordelijkheid op anderen af blijven schuiven door hun eigen tekortkomingen op anderen te projecteren: De narcist heeft het nooit gedaan.
Concluderend wil ik graag een ruwe schatting maken van de hoeveelheid apen en schapen onder ons. Ik stel dat zeker 25% het meest weg heeft van een aap, dat zo’n 65% bestaat uit schapen die op allerlei manieren (al dan niet bewust) in dienst staan van de apen en dat de overige 10% de mensen zijn die onder geen van beide vallen omdat ze zich om wat voor reden dan ook niet bezighouden met het drama van de apen en de schapen.
Wat denk jij, zou deze voorstelling van zaken realistisch zijn?
En last but not least, de welbekende ‘narcistische mantra’:
NB Mocht je genoeg hebben van een narcist in je leven, wees dan voorbereid op de trukendoos en vergeet nooit het motto van de narcist: ‘Veel beloven, weinig geven…’ Vervolgens zal je de daaropvolgende lastercampagne (helaas) voor lief moeten nemen.